gi

  Thi Hoàng - Những bất ngờ câu chữ và cuộc đời

      Vương Tâm

     Mới đây gặp nhà thơ Thi Hoàng, tôi thấy ông có vẻ ngầu hơn, với bộ ria rậm và chiếc răng nanh hổ lủng lẳng treo trên ngực, chứ không còn hình ảnh rắn rỏi, mặc áo xanh công nhân, mà tôi gặp lần đầu cách đây hơn 30 năm, cùng với chiếc xe đạp phải phanh bằng chân, trên đường phố Hải Phòng. Nhưng đến nay sự đổi mới về giao thông của ông vẫn là số không, bởi ông vẫn tòng teng dạo phố, với xe đạp cũ chỉ vài trăm ngàn. 

     Nói ông là người lập dị cũng không hẳn; bởi lẽ chẳng bao giờ ông tạo quái chiêu gì để làm cho mình nổi trội. Nhưng hiện nay, đúng là chỉ có ông, một nhà thơ kiêm nhà báo duy nhất của đất cảng Hải Phòng không biết đi xe máy, không dùng điện thoại di động và, tất nhiên không xúng xính chiếc Laptop như ai.

Tác giả và nhà thơ Thi Hoàng (bên phải)

     1- Ông nổi tiếng khá sớm, ở tuổi 25, với bài “Ở giữa cây và nền trời”, in trên báo Văn Nghệ, năm 1968. Trong bài có hai câu thơ, rất lạ mà ai yêu thơ cũng nhớ đến: “Trời thì xanh như rút ruột mà xanh. Cây cứ biếc như vặn mình mà biếc”. Nhưng thực ra ông làm thơ không nhiều. Mãi đến tận 1976, ngoài 30 tuổi Thi Hoàng mới cho in riêng tập thơ đầu tiên:“Nhịp sóng”. Rồi đến 10 năm sau ông mới cho ra lò trường ca “Ba phần tư trái đất” (1986). Mạch trường ca đã kéo ông cho tới gần 10 năm tiếp theo để ra đời tác phẩm “Gọi nhau qua vách núi” (1995). Sau đó là các tập thơ “Đóm đóm và sao” (1997), “Bóng ai gió tạt” (2001), “ Cộng sinh với những khoảng trống” (2005). Rồi tới năm 2011, nhà thơ mới trình làng liền hai cuốn; Đó là tuyển tập lần một “Thi Hoàng - Thơ và Trường ca”, cùng với tập thơ mới “Chìm vào mật nóng”.

      Riêng tuyển tập thơ Thi Hoàng, phát hành đầu năm 2011 thì ông lại không quan tâm mấy, vì do một người bạn mến mộ ông làm hết mọi công đoạn từ A đến Z. Quả nhiên cuốn này tưởng như là tuyển tập nhưng lại không hề có tư liệu gì và kể cả không có ảnh tác giả. Thậm chí ông còn nói trong đó có những bài ông không thích và nếu có dịp làm lại ông sẽ không chọn.

     Tuy xuất bản không thật nhiều, nhưng thơ Thi Hoàng lại tạo được dư luận sâu rộng bởi sự cách tân về ngôn từ, độc đáo với những ý tứ lạ và táo bạo trong cách diễn đạt. Ông được nhận giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam (1996); Hội Liên hiệp Văn học Nghệ thuật Việt Nam (2001) và các giải văn học ở Hải Phòng. Đặc biệt đến năm 2007, ông đã được Nhà nước trao giải thưởng cho các tập thơ “Ba phần tư trái đất”, “Nhịp sóng”, “Gọi nhau qua vách núi” và “Bóng ai gió tạt”.

      “Quý hồ tinh, bất quý hồ đa” ông quan niệm vậy; Thơ ông đúng là như thế. Tuy được mệnh danh là nhà thơ cách tân sớm nhất và là một gương mặt thơ độc đáo trong làng thơ Việt Nam và có công đóng góp cho sự đổi mới thơ ca Việt hiện đại, nhưng ông lại không hề cho là vậy. Không ít lần ông nói mình bị khoác lên cái áo to quá khổ, vì ông không nghĩ mình đang cách tân thơ và bộc bạch rằng:

    - “ Tôi chỉ cố chau chuốt những câu thơ bằng tư duy hình tượng thôi”

     Ông quan niệm, văn chương nói chung và thơ nói riêng phải quyến rũ người đọc, chứ không nên đuổi bắt độc giả.

      Dường như quan niệm ấy đã theo đuổi ông ngay từ những bài thơ đầu tiên và dần dần tạo nên một phong cách thơ Thi Hoàng với những tìm tòi câu chữ, ý tứ có sức quyến rũ gợi mở nhiều kênh cảm xúc và thông tin ẩn chứa khá bất ngờ. Ta có thể tìm ra những chữ đậm chất Thi Hoàng trong các tập thơ như “Mê mướt gió”, “Nắng ứa”, “ngén ngày”, “thơm muôn muốt”, “Rún rín”, “hoàng hôn ni lông”, “im lặng săn chắc”, “đêm ím mịm”…hay các câu thơ khá chau chuốt như: “Đen nhười nhượi tóc em - mắt nhắm nghịm” hoặc “ngờ ngẫn hoa bờ rào - khói bếp vương thui thủi”…Người đọc luôn ngẩn ngơ với những câu thơ kiểu như:

“Gửi vào đâu địa chỉ tuổi lên mười

Gửi vào đâu những ngày thừa khoảng trống

Một đầu đường chẳng có ai trong ngóng

Một buổi chiều không biết cất vào đâu”

      Hay trong trường ca “Gọi nhau qua vách núi”  ai cũng có thể nhớ đến khổ thơ: “Anh gọi tên em từ bùn lầy cho tới nhuỵ sen

               Gọi em trong lần vỏ cây sau mưa còn thẫm nước

                Gọi nhau trong tiếng kèn dám ma tiễn đưa người đã chết…”

      Trong quá trình làm thơ và chau chuốt những câu chữ, ông thường rất mạnh dạn, đôi khi tạo được một không gian nhiều chiều cho sự phát hiện của chính người đọc. Và họ đã cùng có dịp chia sẻ với tác giả qua những câu thơ dạn dĩ như : “Phật bà quan âm núm vú rất săn - Cho bú mớm những hiền lành thân thiện” (X Quang), trong tập “Chìm vào mật nóng”. Cũng trong bài này, tác giả còn dẫn dắt người đọc theo những cảm xúc táo bạo: “Chữ đeo kính râm - chữ đeo bao cao su…chữ mải chơi bời”, hoặc rất độc đáo như: “Tiếng gà gáy thọc vào túi quần tìm tiền lẻ - tiền lẻ làm sao mua được bình minh”

      Nhà thơ Thi Hoàng cũng rất ngại ai đó cho mình là một tài năng và ít khi biểu lộ mình trước đám đông. Ông chỉ sáng tác khi có cảm xúc thật sự và nếu đọc lại thấy nhạt thì chẳng bao giờ dám công bố. Tiêu chí thơ cần quyến rũ độc giả đã làm ông vất vả, cực nhọc trong việc khổ luyện cho câu chữ. Vậy nên có người tổng kết, cứ mỗi lần hoàn thành một tập thơ là nhà thơ Thi Hoàng đều phát ốm là có thật. Thậm chí có lần còn phải đi bệnh viện. Nhà thơ chợt phì cười nhấn mạnh, khi kể chuyện với tôi những điều tưởng như rất vớ vẩn trong cuộc đời của mình. Nhưng lao động, lao động và lao động một cách khắt khe để tạo dựng một phong cách thơ hiện đại như Thi Hoàng thì quả là một hiện tượng và là một bài học về sự kiên trì với định hướng nghệ thuật cho rất nhiều tác giả trẻ. Bởi họ luôn luôn ngưỡng mộ ông, đọc ông và học những gì mà ông đã gây dựng trong suốt nửa thế kỷ sáng tạo thơ ca. Nói ông là một trong những gương mặt tiêu biểu trong hàng ngũ nhà thơ cách tân, luôn có trách nhiệm với bạn đọc, sáng tạo một lối nói mới, một giọng điệu riêng, chính vì lẽ đó

     2- Có thể nhiều người nghĩ, trước đây với tuổi trẻ lại tài hoa thế, chắc Thi Hoàng sẽ có nhiều người đẹp vây quanh. Tôi cũng tò mò hỏi về chuyện tình yêu xưa nay, thì ông chỉ cười khì khì, rồi tặc lưỡi kể, quả cũng có hai mối tình vắt vai, nhưng đúng với nghĩa chỉ để hong khô nhanh chóng với gió biển mà thôi.

      Chuyện với cô thứ nhất xẩy ra vào thập kỷ 60, xinh đẹp và đài các thì anh chàng thợ Hoàng Văn Bộ (tên thật của nhà thơ Thi Hoàng) ngày ấy chỉ nhìn từ xa mà mơ. Quen biết đấy nhưng lại không dám tỏ tình. Bạn bè túm tụm hồi đó còn có Nguyễn Khắc Phục, nhà văn nổi tiếng sau này, và một hoạ sĩ trẻ nữa. Tất cả bàn tán đến độ xúi Thi Hoàng viết một lá thư tỏ tình, xem sao. Chàng thi sĩ liền thể hiện những con chữ da diết trong tâm hồn và bày tỏ tình cảm với cô bé, rồi nhờ anh bạn hoạ sĩ nọ đến tận nhà người đẹp gửi. Thi Hoàng và Nguyễn Khắc Phục hồi hộp chờ đợi ở quán trà gần đó. Lát sau anh bạn về cười tươi thông báo kết quả là đã đưa thư rồi. Trái tim Thi Hoàng đập loạn lên vì lo bị cô gái từ chối hay mắng mỏ. Nhưng anh bạn nói là không và rất vui vẻ là đằng khác. Thi Hoàng ra về trong tâm trạng xao xuyến và chờ đón tin tốt lành. Nhưng rồi thời gian trôi qua, mãi chẳng thấy tín hiệu gì. Thi Hoàng sốt ruột hỏi lại anh bạn mới hay là, lá thư đó mới chỉ gửi đến tay bà mẹ thôi; anh bạn còn khuyên Thi Hoàng là yên chí không sợ mất lá thư ấy đâu. Thế là sôi hỏng bỏng không. Thời kỳ này, thành phố Hải Phòng lại đang sôi nổi trong cuộc chiến đấu, chống giặc Mỹ ném bom phá hoại, nên anh chàng họ Hoàng kia đã xung phong đi bộ đội bỏ lại mối “tình là tình nhiều lúc có như không” của mình. Nhưng để ghi dấu tình yêu hụt đầu tiên ấy, Thi Hoàng đã viết bài thơ “Tình ca ngõ nhỏ”. Bài thơ cũng đã từng được in trên báo Văn Nghệ.

      Chuyện tình hờ vắt vai thứ hai là duyên sự tưởng như đến tới nơi với Thi Hoàng và con gái nhà văn Nguyên Hồng. Thời điểm này Thi Hoàng đã giải ngũ, về làm việc tại Hội Văn nghệ Hải Phòng, từ năm 1976. Nhà thơ trẻ của đất biển ngày ấy sáng giá lắm và đầy triển vọng nên được nhà văn Nguyên Hồng yêu mến và còn có ý định gả cô con gái của ông, tên là Thư vừa học ở Ba Lan trở về, cho Thi Hoàng.

     Kể đến đây, ông tủm tỉm cười rồi nói, đúng là đời cứ ngỡ như là mơ, đến nỗi ông Nguyên Hồng còn quyết định nếu hai đứa thành hôn, sẽ cho Thi Hoàng một con lợn để làm lễ cưới. Sau mới biết tình yêu là bể khổ, nếu quá hy vọng và đón chờ nó. Thi Hoàng trở nên dửng dưng vì biết cô con gái rượu của nhà văn có phong cách sống rất “tây”, chẳng thể hoà hợp được  thân phận nghèo như mình. Vậy là từ đó, dù tuổi đã ngoài 30, nhưng Thi Hoàng không còn những cảm xúc của sự chờ đợi hay hồi hộp mong ngóng nào nữa, và chỉ tập trung vào công việc.

      Mãi tới 15 năm sau, khi ấy thi sĩ đã sắp đến tuổi lên lão, nghĩa là 47 tuổi, ai cũng coi anh như một quả bom câm của Hải Phòng, thì một làn sóng tin lạ đến với anh em bạn bè, rằng Thi Hoàng sắp cưới con gái của một người bạn. Ai cũng bán tín bán nghi, nhưng đó lại là sự thật, đúng như câu hát “Tình là tình nhiều khi không mà có”. Thi Hoàng còn nói chuyện xảy ra như một giấc mơ, khi được người bạn vong niên chủ động gợi ý, sẽ gả con gái cho mình. Không phải sắc nước hương trời nhưng cô gái kia, mặn mà, thanh tú và đỏm dáng lắm. Mến mộ tài năng và sẵn có thiện cảm với nhà thơ mỗi khi đến chơi, thế là cô chấp nhận duyên phận, cho dù nhà thơ hơn mình 20 tuổi.

     Thi Hoàng ví mình như mèo mù vớ được cá rán vậy. Còn nay ai đó khi gọi điện đến nhà, và nếu nghe giọng chị Bích, vợ ông thưa ở đầu máy, thì tôi đoan chắc thể nào cũng hỏi : Bố cháu có nhà không?. Bởi giọng chị trong trẻo, trẻ trung lắm.

 3- Thật lạ, tôi nghe có người nói ông đã trở thành tỷ phú vì bán đất bán nhà, hiện giầu có lắm. Tôi ngờ ngợ, đúng là trước đây, nếu ai đến ngôi nhà cũ của Thi Hoàng, cũng phải mê miếng đất của ông, vì nó ở ngay mặt ngõ và lại rộng tới 300 m2. Một ngôi nhà vườn y như ở đất Huế vậy, với cách bố trí tiểu cảnh ngoài sân, trong nhà khá ấn tượng. Ông lại có thú sưu tầm cổ vật và những sản phẩm văn hoá như tranh, chữ, bình, lọ, đĩa, khay…nên người đến thăm thường nán lại để nghe ông kể chuyện, cùng đàm đạo thơ ca và uống rượu.

       Ai cũng khen ông giỏi xoay sở, vì trước khi về mảnh đất này, gia đình ông chỉ ở một căn hộ tập thể khoảng 12m2. Nhưng thực ra ông nghĩ mình do may mà được. Ông kể, lận đận mãi, suốt 15 năm, với cảnh tù hãm trong 4 bức tường quây kín như chiếc thùng công ten nơ vậy. Tuy sau đó, được một người bạn chuyển đổi cho một căn nhà khoảng 18 m2, nhưng ông vẫn quyết tâm đổi đời, bằng một quyết định táo bạo, liều mua miếng đất rộng với giá rẻ, cho dù người ta đồn thổi đó là miếng đất “ma”, vì ở đây đã có hai đứa bé chết trong bể nước mưa. Mảnh đất để hoang từ lâu không ai dám mua, nhưng ông đã dọn về năm 2001.

      Vậy là ông đã trị được “ma” bằng sự ân tình hương khói và lòng thành với cuộc đời. Chính trên mảnh đất này, ông đã viết những bài thơ và trường ca nổi tiếng. Nhưng rồi câu chuyện “ma” ấy đã trôi theo thời gian, vì ông và gia đình sống ở đó đều khoẻ mạnh và thành đạt. Năm trước, con gái duy nhất của ông đã yên bề gia thất, sinh con trai nhưng vẫn ở cùng vợ chồng ông. Tuy nhiên do hoàn cảnh eo hẹp, ngôi nhà cấp bốn xuống cấp trầm trọng, không có khả tiền sửa chữa, nâng cấp và xây thêm, ông ngậm ngùi mà không biết xoay sở ra sao. May sao, giữa năm 2010 có người đến năn nỉ dạm mua, với giá thị trường cũng đủ để ông mua một nền đất, trong khu đô thị mới và xây nhà cao tầng cho vợ chồng con gái ở cùng.

      Ông bỗng dưng trở thành “tỉ phú” là thế. Ai trêu vui, ông hóm hỉnh nói mình chỉ là nhà giầu tạm thời. Bởi ông mới tậu một nền đất 60m2, trong khu đô thị mới đã mất 2 tỉ tư, xây nhà hết hơn một tỉ nữa, vậy là chỉ còn chút ít để dưỡng già. Coi như chuyển ngang. Nhưng ông lại coi tiền chẳng là cái gì so với đứa cháu ngoại của ông vừa ra đời được vài tháng. Thằng bé kháu khỉnh, mũm mĩm như một chú búp bê lớn của ông Thi Hoàng vậy.

      Nhà thì đang xây, có lẽ phải tới sang năm mới xong. Sang xuân Nhâm Thìn này gia đình sẽ ăn tết ở ngôi nhà đang thuê ở gần đó, nhưng ông rất vui vì sự chuyển động này, cho dù đã chớm tuổi 70. Ông bế cháu cười rung chòm râu và nhìn sang ngôi nhà mới đang ngày một cao lên trước mặt.

 4 - Mải chuyện, ông sực nhớ đến tập thơ “Chìm vào mật nóng” mới xuất bản, định viết lời đề tặng tôi. Nhìn chữ ký rất thoáng và đơn giản của ông, tôi chợt hỏi về bút danh Thi Hoàng, mà ông đã chọn từ khi còn trẻ. Ông nhíu mắt rồi từ tốn nói bao nỗi phiền hà về cái tên “Vua thơ”, bị đồn thổi ở Hải Phòng thuở nào. Ông nói, khi còn trẻ nào có biết chữ nho nhe gì đâu, chỉ với ý nghĩ anh chàng họ Hoàng làm thơ, nên lấy cái tên Thi Hoàng cho lạ thế thôi. Vậy mà, có thời ông bị người đời cho là kiêu căng xưng hùng, xưng bá ở cõi thơ đất cảng này.

      Ấy thế rồi ông lại tự an ủi, hãy lấy đó làm danh dự và tự nhủ cố gắng viết sao cho xứng với cái tên đã đeo đuổi mình suốt cả đời. Và rồi mọi sự đã đến, ông đã đoạt nhiều giải thưởng, với cái tên rất thơ ấy. Nhưng đang vui chuyện, ông bất ngờ trầm lắng, như có tâm sự nào đó còn trắc ẩn. Hoá ra, khi tôi nói đến Giải thưởng Nhà nước về VHNT mà ông được trao, thật là vinh dự cho Hải Phòng, thì ông chạnh lòng, vì chẳng hề ai coi nó là gì cả. Thậm chí ông còn nói một cách chua cay rằng, đến tay trưởng phòng văn hoá phường cũng chẳng thèm biết đến, chứ nói gì quan chức thành phố.

      Chuyện nhận giải thưởng đã trôi qua bốn năm, vậy mà sự ám ảnh về không có một “Bóng ai gió tạt” ấy, cũng vẫn là sự ngậm ngùi với ông, một người âm thầm, trọn đời dâng hiến với những hình tượng thi ca làm cảm hoá lòng người. Tôi bỗng giật mình vì sự bày tỏ rất đáng quan tâm và cần được chia sẻ từ lời “Gọi nhau qua vách núi” mà ông đã ghi dấu ấn đặc sắc cho nền văn học nước nhà.

    Tôi lật mở tập thơ mới của ông, chợt dừng lại ở bài “Chấm than”, trang 24, bởi gặp một câu thơ: “Sự thật như gai góc mà ta dẫm phải”. Đọc rồi tôi gập sách và ngồi im lặng bên ông.

            Trầm tư mắt Huế

Vương Tâm

     Thật tình cờ tôi gặp con mắt còn lại ấy, trên trang bìa cuốn “Tranh Bửu Chỉ” được bầy trên một quầy sách bên sông Hương. Đây là cuốn sách duy nhất phát hành, gồm những tác phẩm chọn lọc và những bài viết về Bửu Chỉ, sau khi ông mất (1948-2002). Tôi sững sờ bởi biết bao ký ức trở về, vì chính nơi đây, trong quán cà phê Thiên Đường, bên con nước mênh mang trôi, ngỡ Bửu Chỉ vẫn ngồi cùng những ý tưởng rạo rực trong con tim. Và, sắc màu bật lên với con mắt nhìn qua kẽ tay ấy, một tính cách mãnh liệt bên cạnh sự dịu dàng bao đời nay của Huế. Đó là một hình dung, nếu như Huế có một Trịnh Công Sơn giầu suy tưởng trầm lắng, thiền tịnh với tiếng chuông gióng giả êm đềm thì Bửu Chỉ là tấm gương phản chiếu thể hiện sự cháy bỏng trong hình tượng và độc đáo về bố cục.

Bức sơn dầu cuối cùng của Bửu Chỉ

1- Nghệ thuật đứng về phía nước mắt

     Sinh thời, có lần Bửu Chỉ đã bày tỏ, mình bắt đầu vẽ bởi sự ám ảnh từ nhạc Trịnh. Nhưng khác với sự thầm kín, trắc ẩn của Trịnh, hoạ sĩ Bửu Chỉ lại sôi nổi, dấn thân trong những cuộc tham gia đấu tranh trong phong trào sinh viên, ngay những năm còn trong ghế nhà trường, từ 1968 đến 1971. Sau khi tốt nghiệp trường Luật ở Huế, Bửu Chỉ là Tổng thư ký Hội Sinh viên Sáng tác Huế. Mọi người đều nhớ thời điểm này những bức vẽ bút sắt của Bửu Chỉ như tiếng kèn ra trận vậy. Nhiều cuộc đấu tranh trong sinh viên đòi tự do độc lập, chống giặc ngoại xâm, tạo nên làn sóng biểu tình lớn giơ cao những tranh cổ động của Bửu Chỉ. Đó là hình tượng những bàn tay bị xiềng xích và những cánh cửa nhà tù của thực dân, đế quốc. Bửu Chỉ cùng các bạn vừa đi, vừa cất lên tiếng hát; tay trong tay hô vang khẩu hiệu đòi dân chủ. Ai ai cũng nhớ giọng hát anh vang lên khúc ca “Việt Nam trên đường chúng ta đi”. Dây đàn đứt ngón tay anh bật máu, nhưng lời ca chẳng bao giờ dứt. Cho đến một ngày đầu năm 1972, anh bị cầm tù 5 năm, với tội chống lệnh nhập ngũ và tổ chức nổi loạn, bất phục tùng chính quyền.

     Như một chiến sĩ cảm tử, Bửu Chỉ không ngừng vẽ tranh thể hiện chí khí dân tộc, với tiêu chí: “Mỹ cút, Nguỵ nhào, Hoà bình cho tổ quốc”. Nếu giở cuốn “Tranh Bửu Chỉ”, ta mới thấy những bức tranh trong tù của anh thật dữ dội, với những cái tên “Ta phải thấy mặt trời”, “Một tuổi thơ chưa kịp lớn”, “Các thế hệ đi đầy”, “Bày quạ chiến tranh”, “người nữ tù”…Đó là những bàn tay bị xiềng xích cùng nhau đoàn kết, vươn lên về phía mặt trời, hay những bàn tay phá gãy xiềng xích giơ cao một cách quyết liệt trước sự sống còn của con người bị áp bức bóc lột. Hình tượng cánh tay là trục ý tưởng chính trong hàng trăm bức tranh của Bửu Chỉ được gửi ra và giương cao trong các cuộc diễu hành lớn trên đường. Sự tàn ác của kẻ thù không thể ngăn được sức sáng tạo ngày một mãnh liệt của người hoạ sĩ trẻ. Chúng đã tra tấn dã man, đánh dập bàn tay của Bửu Chỉ. Mặc cho sức đã kiệt trong bốn bức tường, người hoạ sĩ của đất Huế vẫn nhẫn nại sáng tác với tâm trí nung nấu trong lòng mà anh hằng theo đuổi, đó là phải thể hiện cho được nguyện vọng của người hoạ sĩ, chiến sĩ. Bởi anh đã xác định cuộc đời sáng tác của mình là phải đứng về phía nước mắt. Nước mắt khổ đau của con người, nước mắt của dân tộc trong cuộc đấu tranh vì mục đích hoà bình, dân chủ.

Hoài niệm về một cái lỗ

     Sức sáng tạo sung mãn của Bửu Chỉ vào những năm 1973 và 1974; đúng thời gian nóng bỏng nhất của cuộc chiến đấu của quân và dân ta trong cuộc tổng tiến công, tiến tới giải phóng miền nam, thống nhất đất nước. Đến nay, hàng trăm tác phẩm của anh vẫn còn được lưu giữ trong nhiều địa chỉ của bạn bè và bảo tàng lịch sử Huế. Và, mỗi lần ngang qua ngôi nhà số 22 Trương Định, TP Huế, địa chỉ của Tổng Hội Sinh Viên Huế ngày ấy, anh em cùng thời thật khó quên hình ảnh Bửu Chỉ với cây đàn trong tay cùng bạn bè hát vang bài hát “Chào cô em cô gái Lam Hồng”. Giọng anh bao giờ cũng khoẻ nhất và rạo rực một khí chất Huế, trung kiên, bất khuất.

Chân dung tự hoạ

chân dung tự hoạ

2- Mắt Huế và sự ám ảnh của thời gian

     Nếu từ những năm từ 1970 đến 1974, tranh Bửu Chỉ là sự bầy tỏ mạnh mẽ, hướng ngoại, về những nhân sinh quan và quan niệm về xã hội thì ít ai ngờ rằng sau 1975, anh lại chuyển đột ngột vẽ cõi bồng bềnh của trường sóng suy tưởng, và sự thao thiết, day dứt về thân phận con người, trước con mắt của thời gian.

     Sau này anh vẽ chủ yếu bàng chất liệu sơn dầu với chủ đề chính về tính đối kháng giữa sự sống và cái chết, giữa hạnh phúc và khổ đau. Tính ngang tàng của anh trong thời đoạn xưa giờ đã chuyển động bằng sự đối chọi của màu sắc, đỏ đen với độ dày và mỏng của những lớp sơn. Anh rũ bỏ hết những chức vụ, như Chủ tịch Hội Mỹ thuật Huế, Ủy viên Ban chấp hành Hội Mỹ thuật Việt Nam, kể cả chân biên chế của Tạp chí Sông Hương, với ước vọng tìm lại chính mình, trong hội hoạ.  

      Suốt hai thập niên 80 đến 90, dường như hình ảnh con mắt và chiếc đồng hồ thời gian thường xuất hiện trong mỗi bố cục tranh của ông. Với các tác phẩm trừu tượng như “Ai lăn hòn máu qua cầu” hay “Người đàn bà trên miệng núi lửa” hoặc “Hoài niệm về một cái lỗ” và “Sắc sắc không không”…tranh Bửu Chỉ đã mở ra một cánh cửa mới cho riêng mình, đúng như anh, luôn luôn tự bứt phá một cõi, chẳng giống ai.

Que diêm

      Lại nhớ hồi ra Hà Nội dự tang lễ nhà văn Nguyễn Tuân, năm 1987, anh đã thuê xích lô đi quanh phố phường và hồ Tây với bao suy tư về một đời văn Hà Nội đã ngã xuống. Rồi trở về Huế, một con mắt và mặt đồng hồ đã hiện lên tấm toan với hai chiếc kim chỉ đúng 10g30. Đó như sự báo hiệu, một tiếng chuông thỉnh lên báo hiệu giây phút đặc biệt mà cõi người đã mất đi con người tài hoa này.

      Nhiều tác phẩm của Bửu Chỉ gây ngạc nhiên cho nhiều người và kể cả dư luận mỹ học nước ngoài. Vì thế mà tranh của ông được nhiều nhà sưu tầm quốc tế mua, sau những đợt ông mang đi triển lãm ở nước ngoài như Nga (1986), Paris (1988), Hong Kong (1994). Năm 1995, ông còn được mời tham gia triển lãm “ Quyền hy vọng” của Liên hiệp quốc, cùng với 47 họa sĩ thuộc các nước trên thế giới. Đó thật là niềm vinh dự cho giới hội hoạ Việt Nam. Có người gọi tranh của Bửu Chỉ là sự phá vỡ sự đơn điệu trong tư duy tạo hình và tạo nên các biến động nhiều chiều. Nhưng tranh ông bao giờ cũng nổi bật một tính cách Huế, trầm lắng và dữ dội. Chính vì lẽ này mà nhà nghiên cứu Cao Huy Thuần đã viết Bửu Chỉ là “Giọt máu của Huế”, và đã kết luận tranh Bửu Chỉ là ngôn ngữ của các tín hiệu quả không sai.

     Đó là những tín hiệu về thời gian về thân phận con người với bút pháp huyền ảo đã làm nên một phong cách rất Huế, rất Bửu Chỉ. Nhiều tác phẩm của ông đã đi vào các bảo tàng và các nhà sưu tập nổi tiếng như: “Chân dung tự hoạ”, “Những khuôn mặt chúa”, “Phật”, “Thời gian quay trong đầu”, “Chạy trốn thời gian”, “Cầu hồn”, “Sức nặng của thời gian”, “Bình vôi và chim câu”, “Hoài niệm về một cái lỗ”…Chúng với tất cả vẻ đẹp trang nhã, hài hoà, sang trọng qua từng mảng màu xám trắng, lam nâu, xanh thẫm và trầm đỏ.

Khoả thân trăng tròn

     Riêng bức tranh “Hoài niệm về một cái lỗ” là một điển hình cho phong cách hội hoạ Bửu Chỉ. Hiện ngay giữa trung tâm là một khuôn mặt hình vuông, với hai mắt mở to đầy tư lự cùng đôi môi mím lại thanh thản. Cái lỗ hoài niệm ở phía trên, tách riêng nằm trong một mảng chữ nhật xám, chứa bên trong là hình tròn nhỏ đỏ xẫm với một quầng vàng trắng, như một lời tâm sự, thắc thỏm cùng những ký ức, xen lẫn giữa khổ đau và niềm vui không trọn vẹn của kiếp người. Dải sơn màu tro lạnh nằm nga dưới mặt người tạo nên sư đan cài của bàn tay người đang niệm phật, hướng về cõi thiền, trầm lắng. Và hai bề dọc bức tranh là hai dải hồng xám như định hình cho gương mặt nổi lên tạo nét thần bí trong cảm xúc hồn người.

     Hoạ sĩ Nguyễn Quân sau khi xem tranh của Bửu Chỉ đã viết:

   -“ Trong hội hoạ Việt Nam ít ai tự chế ra cho mình một cách riêng và kiên trì, lầm lũi làm đầy nó lên, như đẩy hòn đá nặng lên đỉnh cao ánh sáng như anh”

3- Ký ức cuối cùng

     Khi  trở về trụ sở tạp chí Sông Hương, tôi mới hay một kỷ niệm thật khó quên đối với người hoạ sĩ độc đáo này. Đó là măng sét và Lô gô của tạp chí do chính Bửu Chỉ thực hiện ngay từ khi anh mới về làm ở đây. Hình tượng con chim phượng biến hoá thân thành dòng Hương Giang, núi Ngự Bình đã trở thành biểu tượng cho nét văn hoá đất kinh kỳ một thuở. Một xứ sở của thơ ca, nhạc hoạ với các gương mặt có một không hai. Đó là Trịnh Công Sơn, là Điềm Phùng Thị, là Lê Bá Đảng và giờ đây là Bửu Chỉ.

Khoả thân trăng xanh

     Bỗng đâu đó một nét nhạc Trịnh vang lên, nghe như có giọng hát của Bửu Chỉ nồng ấm, da diết vang lên, xen cùng âm sắc dịu dàng, nhẹ bỗng của Trịnh Công Sơn. Họ cùng đàn hát với nhau, như thuở nào ở quán cà phê của Tổng Hội Sinh Viên, cũng vẫn bản tình ca “Con mắt còn lại”.

               Tào lao với Tảo

     Vương tâm

     Nhà thơ Đoàn Thị Tảo cùng tuổi với tôi. Quen nhau đã lâu, nên khi gặp gỡ chúng tôi thường chỉ gọi tên và nói chuyện rất bỗ bã. Tháng tư mới rồi có dịp xuống Hải Phòng tôi có gọi điện cho Tảo sẽ ghé xóm Hang Dơi, dưới chân núi Kim Sơn ở Đồ Sơn, thăm chị em Tảo và Đoàn Lê. Tảo vui nhưng lại trách cứ rằng:

  - Sao không gọi vào số điện thoại di động mà lại gọi số điện bàn làm Tảo chạy lên nhà trên mệt bở hơi tai.

     Tôi ngạc nhiên nhưng lại chợt hiểu ra, Tảo vờ trách thế để khoe mình đã dùng di động, cũng tân tiến như ai. Bởi lẽ trước đây, phải nói đến hơn chục năm qua, mỗi lần ai đến thăm chị em nhà này đều chỉ gọi điện thoại để bàn. Riêng nhà văn Đoàn Lê dùng di động khá sớm nhưng lại hay để quên đâu đó, nên lắm khi có cũng như không. Còn Tảo thì quê hẳn, mấy khi có khách và cũng chẳng bao giờ nghĩ đến việc sắm điện thoại di động.

     Vậy nên gọi điện thoại nhà này cho chị, hoặc cho em đều rất vất vả. Đoàn Lê lắm bạn và nhiều cộng tác viên về ngành điện ảnh, nên điện thoại gọi đến nhiều vô kể. Mỗi lần có điện thoại reo là thể nào Tảo cũng nghe rồi gọi cho chị. Thỉnh thoảng lắm Tảo mới có người gọi đến. Thành ra gần như Tảo là người gác điện thoại hộ chị mình. Mãi đâm chán, bởi cứ chạy đi chạy lại, mà lại chẳng phải gọi cho mình, nên Tảo chẳng mấy khi nhấc máy nữa, mặc cho tiếng ruông reo điếc tai cũng mặc kệ. Nhà văn Đình Kính ở Hải Phòng cũng kể, có lần gọi điện thoại di động cho Đoàn Lê không được, nên gọi điện thoại bàn, đến năm phút chuông reo liên hồi, nhưng không có ai nghe máy.      Sau mới hay thực ra lúc đó Tảo ở nhà nhưng không nghe vì biết chắc đó không phải là cú điện gọi mình, mà đằng nào chị Lê cũng không ở nhà, thì nghe làm gì, rách việc.

     Vậy là một tiếng sau, tôi đã có mặt tại xóm Hang Dơi. Tảo ra đón cùng với con vện có màu lông vàng ươm. Vừa gặp nhau tôi trêu:

-         “Gái” 66 tuổi rồi còn dùng điện thoại di động để chờ ai gọi nữa chứ. Rõ là…

-         Rõ là gì anh ngỡ Tảo không có chàng nào gọi à. Tảo vẫn chờ người ấy đó. Duyên âm mà.

      Thấy tôi trố mắt không hiểu gì sao lại nói dến chuyện duyên âm. Thế là Tảo khoe vừa hoàn thành tập truyện ngắn, mới đặt tên là “Chuyện dông dài”. Tức là toàn chuyện thực trong cuốc sống, viết về mình, viết về hàng xóm, về gia đình, trong đó có cái chuyện “Duyên âm”. Toàn chuyện thật cả…Những mẩu chuyện rời rạc, nhớ gì viết nấy, vui buồn lẫn lộn. Tôi cười rồi lại trêu sao không đặt là chuyện tào lao chi khươn cái sự đời. Tảo bật cười nói:

  - Ừ nhỉ chuyện tào lao hay đấy! Nhưng rồi Tảo xỉu mặt nói - đâu chỉ là chuyện tào lao, toàn chiêm nghiệm cả đấy. Đau ra phết. Buồn tê tái. Nỗi nhớ khôn cùng và cả chuyện ghen tuông nữa, tưởng à.

     Tôi gợi chuyện duyên âm, thì Tảo kể đó là câu chuyện có thật trong đời mình, hồi vào tuổi băm lại đi nghe một thầy bói nói mình bị ma tình ám theo suốt cuộc đời, vì thế nên khó lấy chồng. Chuyện rằng, Tảo đã từng hứa hẹn nặng lời với một người. Nhưng số người này hẩm hiu chết trẻ, lại được hầu hạ cửa cha, cửa mẹ rồi, nên Tảo phải lập bài vị mà thờ người đó như đã từng có một đời chồng. Mãi sau này Tảo mới nhớ ra có một người bạn chết trẻ thật, đó chính là Khang, cùng học lớp 5A. Một cậu bé đầu trọc ngày ấy, mới 14 tuổi sao lại thích Tảo được chứ? Khi kiệt sức trong bệnh viện, cậu bé Khang luôn miệng nhắc người nhà gọi bạn Tảo đến gặp lần cuối. Nhưng thật tội, Tảo chưa kịp đến, thì Khang đã mất. Tảo cho là suốt bao năm tháng qua vong hồn ấy đã theo đuổi mình và coi sóc mình trong lúc ốm đau, vất vả. Nghe đến đó tôi xua tay nói:

-         Ôi lại chuyện tào lao. Làm gì có chuyện đó!?

-         Có đấy! Tảo tin.

     Đôi mắt Tảo như có ngấn lệ tôi ái ngại nên im lặng. Lát sau Tảo nói như trong mơ vậy:

    -Tảo dường như đã tin Khang còn hiện diện trên cõi đời này với một tình yêu chung thuỷ trẻ thơ. Điều đó an ủi rất nhiều khi Tảo đã ở tuổi xế chiều, trong tình trạng lẻ bóng…

     Tôi thấy bồi hồi khó tả. Có tiếng lá rơi khô khốc ở ngoài sân. Gió khẽ rung tấm rèm bên cửa sổ. Tảo chậm rãi nói tiếp:

   - Tảo thấy ấm lòng hơn khi nghĩ rằng ở cõi thánh thiện kia, vẫn có một chú bé mãi mãi yêu Tảo, luôn dõi theo từng bước chân của người mình yêu thương và mong nhớ.

Khu vườn của nhà thơ Đoàn Thị Tảo

     Giờ đây tôi mới thấm vị cay đắng khi Tảo vẫn như chờ ai đó gọi cho mình, khi sắm điện thoại di động. Có lẽ cậu bé 14 tuổi ấy chăng. Một vong linh trong sâu thẳm một mối tình thơ dại, mãi mãi trẻ trung cho dù mái tóc của Tảo đã rụng và bạc nhiều. Tôi vẫn chờ người ấy đó! Câu nói của Tảo làm tôi thấy xót lòng.

      Nắng như ngủ mơ ngoài hè. Lúc này trời đã ngả chiều, ánh sáng hắt vào cửa sổ làm khuôn mặt của Tảo óng lên màu hồng. Tôi vội lấy máy ảnh chụp. Có lẽ đây là lần đầu Tảo chịu chụp ảnh một mình, bởi những lần trước, Tảo bao giờ cũng đứng cạnh hay nép phía sau Đoàn Lê. Tảo không tự tin về mình, mặc dù đã rất nổi tiếng sau bài hát “Chị tôi”. Ánh mắt Tảo đượm vẻ buồn vì câu chuyện duyên âm, tôi bèn hỏi lan sang chuyện thơ, thì không ngờ Tảo lại đọc ngay mấy câu trong bài “Đêm nghe ca kèn đám ma”, nghe rợn người:

 -“Những lời này tôi viết cho tôi

Nhờ bác thợ kèn hờ dùm đôi ba tiếng

Thân xác cỏn con đến mai là tan biến

Một bình tro qua cửa đài hoá thân…”

     Tôi vội nổi đoá lên, rằng sao Tảo cứ nghĩ đến chuyện ma mị, buồn bã vậy. Tôi động viên, vui lên đi và đọc cho tôi nghe vài bài thơ tình yêu. Im lặng một lúc rồi Tảo khoe mình mới có bài “Xẩm chợ”, viết đầu xuân rồi, rồi Tảo đọc có câu:

“Một đồng mua cái nổi trôi

Đồng mua duyên hẩm với người ngày xưa”

     Tôi dãy nảy lên khi lại nghe đến chuyện duyên âm nhắc lại trong thơ. Lúc này Tảo mới mỉm cười nói, thôi không chuyện ma mị nữa. Tôi sực nhớ, vào những năm máy bay giặc Mỹ leo thang,  đến đánh phá thành phố Hải Phòng; có người kể về cô gái Đoàn Thị Tảo ngày ấy là một công nhân của Sở giao thông vận tải đã dũng cảm ngồi trên thuyền hát cho những người thợ lặn dưới biển nghe trong khi làm nhiệm vụ, qua đường dây thông tin. Những người thợ lặn trục vớt những thiết bị và máy móc bị rơi xuống biển. Tảo cùng bạn chiến đấu ngồi trên thuyền liên lạc với những người thợ lặn, điều hành công việc cho an toàn. Để giữ vững tinh thần cho đồng đội, Tảo đã hát và đọc thơ để động viên và củng cố tình thần mọi người đang làm nhiệm vụ dưới biển sâu.

     Thấy tôi nhắc lại câu chuyện dũng cảm và lãng mạn ấy, Tảo đỏ mặt như nhớ lại thời điểm rất kỳ lạ trong đời mình. Nhưng rồi buồn thay, sau đó là một quãng đời dài sống trong muôn sự nổi trôi của những cuộc tình không tới. Mọi sự lỡ làng như vận hết vào mình, chính vì thế mà Tảo đã từng viết trong tập thơ với những câu: “Mải vui để lỡ chuyến đò - Ngẩn ngơ trách bến, oán bờ giận sông” hay “Cái người tôi gọi là chồng - Chẳng qua chút nghĩa đéo bòng mà thôi”

Nhà thơ Đoàn Thị Tảo

Có lần Tảo tâm sự thật với tôi là mình đã sai lầm khi yêu một người đàn ông có vợ. Bi kịch của sự chờ đợi kéo dài làm cho Tảo mệt mỏi và kết thúc với những câu thơ đọc sao thấy đắng ngắt:

“Rút giây bên đường

Tết con gà trống

Tết con gà mái

Mâm sôi dứa dại

Tôi về

Làm ma cho thì con gái”

     Đó là bài thơ “Vân dại” Tảo viết khi quyết định đi ở ẩn cùng chị gái ở xóm Hang Dơi này. Bất ngờ thấy Tảo thở dài tôi vội xua tay rồi nói:

   - Ồ đang nói chuyện tào lao cơ mà, cười lên chứ nhà thơ một bài

      Tảo cười lớn như muốn xoá đi những muộn phiền vừa đâng lên đôi mắt. Tôi vẫn coi Tảo là nhà thơ nổi tiếng một bài giống như nhà thơ Vũ Đình Liên có mỗi bài “Ông đồ”. Cho dù Tảo có tới hai tập thơ, toàn thơ nặng lòng và tiếc nuối, nhưng có lẽ chỉ có bài “Chị tôi” là được nhiều người thuộc và nhớ đến với những giai điệu ấm áp tình yêu thương và phấp phỏng nỗi đau ẩn giấu trong lòng người đa đoan.

      Số phận bài thơ thật kỳ lạ, trôi nổi, thăng trầm đúng như cuộc đời của Tảo vậy. Tảo viết bài này khi mới 20 tuổi dể tặng chị Đoàn Lê. Ba mươi năm sau bài thơ mới được phổ nhạc và ngay lập tức nổi tiếng qua giọng hát Mỹ Linh. Mặc dù trước đó bài thơ có tên “Cho một ngày chị sinh”, nhưng sau này bạn đọc nhớ đến Tảo qua cái tên mới của bài thơ là “Chị tôi”. Đây là một trường hợp hiếm và rất may cho Tảo, bởi đâu có mấy nhà thơ được bạn đọc nhớ đến như vậy, dù cho một câu hay vài câu cũng đã là nổi lắm rồi.  Chẳng hạn nhà thơ Phạm Tiến Duật lừng danh như vậy, bạn đọc cũng chỉ thuộc đến đôi bài qua ca khúc như “Trường Sơn đông Trường Sơn tây” hay “Tiểu đội xe không kính” mà thôi.

      Tào lao mãi, nắng chiều đã tắt, tiếng ễnh ương kêu ộp oạp ngoài vườn nhà Tảo, tôi định đứng dậy xin phép ra về thì Tảo đòi xem hình mà tôi mới chụp cho Tảo. Tôi bật máy Tảo ngắm mình một lúc trên màn hình, rồi bất ngờ đọc mấy câu: “Tôi cô đơn nhất hành tinh - Thế gian thừa đúng một mình tôi thôi”.

     Tôi lặng người cố nén tiếng thở dài khỏi bật ra lúc này. Hoa bưởi ngoài vườn thơm ngát. Một làn gió từ ngoài biển thổi vào. Vách núi Kim Sơn như có tiếng vượn hú dội về xóm Hang Dơi.